Η επαφή με τη φύση μπορεί να λειτουργήσει ως ένα σημαντικό αντίβαρο στους γρήγορους και απαιτητικούς ρυθμούς της καθημερινότητας. Η κηπουρική μάς απομακρύνει, έστω και για λίγο, από τις οθόνες και τη συνεχή νοητική εγρήγορση και μας φέρνει σε επαφή με κάτι πιο απλό, χειροπιαστό και ζωντανό.

Ήδη από τη δεκαετία του 1980, ο περιβαλλοντικός ψυχολόγος Roger Ulrich είχε δείξει, σε μια πολύ γνωστή μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Science, ότι ασθενείς που είχαν θέα σε φυσικό τοπίο από το παράθυρο του νοσοκομείου παρουσίαζαν καλύτερη μετεγχειρητική πορεία σε σχέση με ασθενείς που έβλεπαν έναν τοίχο. Η μελέτη αυτή αποτέλεσε ένα από τα σημαντικά σημεία αναφοράς για την έρευνα σχετικά με τις επιδράσεις της φύσης στην ανθρώπινη ευεξία.

Έτσι η κηπουρική δεν είναι απλώς ένα χόμπι. Μπορεί να γίνει ένας τρόπος να επανασυνδεθούμε με το σώμα, τις αισθήσεις, τον φυσικό ρυθμό και τελικά με τον ίδιο μας τον εαυτό.

Κηπουρική & Mental Health: Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο & το νευρικό σύστημα όταν ασχολούμαστε με φυτά, χώμα και κηπουρική;

Όταν ασχολούμαστε με την κηπουρική, ενεργοποιούμε πολλές αισθήσεις ταυτόχρονα. Αγγίζουμε το χώμα, μυρίζουμε τα φυτά, ακούμε τους φυσικούς ήχους, παρατηρούμε χρώματα και υφές και παράλληλα κινούμε το σώμα μας. Αυτό έχει σημασία γιατί η προσοχή μας μεταφέρεται από τις σκέψεις και τις απαιτήσεις της καθημερινότητας σε μια συγκεκριμένη, παρούσα εμπειρία.

Εδώ μπορούμε να συνδέσουμε την κηπουρική με τη θεωρία της «αποκατάστασης της προσοχής» των Stephen και Rachel Kaplan. Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, τα φυσικά περιβάλλοντα μπορούν να προσφέρουν ένα είδος νοητικής αποφόρτισης, επειδή επιτρέπουν στην κατευθυνόμενη προσοχή μας, αυτή που χρησιμοποιούμε διαρκώς για να συγκεντρωνόμαστε, να ελέγχουμε και να επεξεργαζόμαστε πληροφορίες, να ξεκουράζεται.

Παράλληλα, συστηματική ανασκόπηση 12 μελετών σχετικά με την έκθεση στη φύση βρήκε σχέση με χαμηλότερους δείκτες τόσο αντιλαμβανόμενου όσο και φυσιολογικού στρες, μεταξύ άλλων μέσω δεικτών όπως η κορτιζόλη, η αρτηριακή πίεση και η καρδιακή μεταβλητότητα.

Επομένως, δεν υπάρχει ένας συγκεκριμένος «διακόπτης χαλάρωσης» στον εγκέφαλο που ενεργοποιείται όταν πιάνουμε το χώμα. Πρόκειται για μια πιο σύνθετη αλληλεπίδραση ανάμεσα στον εγκέφαλο, το σώμα, τις αισθήσεις, την προσοχή και το περιβάλλον.

Κηπουρική & Άγχος: Μπορεί η κηπουρική να μειώσει την καθημερινή ένταση;

Ναι, υπάρχουν επιστημονικά δεδομένα που είναι αρκετά ενθαρρυντικά. Η συστηματική ανασκόπηση των Shuda και συνεργατών για την έκθεση στη φύση και το στρες διαπίστωσε ότι η φύση συνδεόταν με χαμηλότερους δείκτες φυσιολογικού στρες σε όλες τις μελέτες που αξιολογούσαν τέτοιους δείκτες, ενώ στις περισσότερες μελέτες υπήρχε επίσης μείωση του αντιλαμβανόμενου στρες.

Ειδικά για την κηπουρική όμως, μια μετα-ανάλυση που δημοσιεύθηκε το 2025 εξέτασε παρεμβάσεις κοινωνικής και θεραπευτικής κηπουρικής και βρήκε ενδείξεις μείωσης συμπτωμάτων κατάθλιψης και άγχους.

Θα ήθελα όμως να είμαστε προσεκτικοί στη διατύπωση. Δε θα έλεγα ότι «η κηπουρική θεραπεύει το άγχος». Θα έλεγα ότι μπορεί να αποτελέσει έναν αποτελεσματικό συμπληρωματικό τρόπο ρύθμισης του στρες και ενίσχυσης της ψυχικής ευεξίας. Κι αυτό είναι πολύ διαφορετικό από το να παρουσιάζουμε την κηπουρική ως υποκατάστατο της ψυχοθεραπείας ή της κατάλληλης θεραπευτικής φροντίδας.

Κηπουρική & Ψυχολογία: Η φροντίδα ενός φυτού μπορεί να δημιουργήσει αίσθηση σκοπού, ευθύνης ή επίτευξης;

Πιστεύω ότι αυτό είναι ένα από τα πιο σημαντικά ψυχολογικά στοιχεία της κηπουρικής. Όταν φροντίζουμε ένα φυτό, υπάρχει κάτι ζωντανό που εξαρτάται σε έναν βαθμό από εμάς. Το ποτίζουμε, το μεταφυτεύουμε, παρατηρούμε τις ανάγκες του και περιμένουμε να δούμε την εξέλιξή του.

Αυτό μπορεί να ενισχύσει την αίσθηση αποτελεσματικότητας: «οι πράξεις μου έχουν αποτέλεσμα». Για έναν άνθρωπο που περνά μια περίοδο όπου αισθάνεται αδυναμία, ματαίωση ή έλλειψη κινήτρου, αυτή η μικρή εμπειρία μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη ψυχολογική σημασία.

Υπάρχει επίσης η αίσθηση επίτευξης. Ένας σπόρος που βλασταίνει ή ένα φυτό που ανθίζει είναι ένα απτό αποτέλεσμα μιας διαδικασίας φροντίδας. Η πρόσφατη βιβλιογραφία για την κηπουρική σε ανθρώπους με προβλήματα ψυχικής υγείας αναδεικνύει ακριβώς αυτή την πολυδιάστατη αξία: σύνδεση με τη φύση, δραστηριοποίηση, κοινωνική σύνδεση κι ενίσχυση της ευεξίας.

Τι ρόλο παίζει η παρατήρηση της ανάπτυξης ενός φυτού στην ψυχική μας κατάσταση; Μπορεί να μας βοηθήσει να αποκτήσουμε περισσότερη υπομονή και να εστιάσουμε στο «εδώ και τώρα»;

Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο όμορφες ψυχολογικές πλευρές της κηπουρικής. Ένα φυτό δε μεγαλώνει με τον δικό μας ρυθμό. Δε μπορούμε να του ζητήσουμε να ανθίσει αύριο. Η ανάπτυξή του μας φέρνει αντιμέτωπους με έναν χρόνο πιο αργό και πιο φυσικό. Αυτό μπορεί να λειτουργήσει σαν μια μικρή υπενθύμιση ότι δεν είναι όλες οι αλλαγές άμεσες και δεν είναι όλη η πρόοδος θεαματική.

Η θεωρία της αποκατάστασης της προσοχής των Kaplan βοηθά να κατανοήσουμε και αυτή την εμπειρία: η φύση μπορεί να μας προσφέρει ένα περιβάλλον που τραβά την προσοχή μας με έναν πιο ήπιο τρόπο, χωρίς να απαιτεί από εμάς συνεχή προσπάθεια ελέγχου και συγκέντρωσης.

Όταν παρατηρώ ένα καινούργιο φύλλο, αγγίζω το χώμα ή αφαιρώ ένα ξερό κλαδί, δεν χρειάζεται εκείνη τη στιγμή να λύσω όλα τα προβλήματά μου. Είμαι απλώς παρούσα σε αυτό που συμβαίνει. Με αυτή την έννοια, η κηπουρική μπορεί να γίνει μια πολύ φυσική μορφή επαφής με το «εδώ και τώρα».

Κηπουρική & Μοναξιά: Η κηπουρική μπορεί να βοηθήσει ανθρώπους που αισθάνονται μοναξιά ή κοινωνική απομόνωση;

Ένας κοινοτικός κήπος μπορεί να γίνει ένας χώρος συνάντησης όπου οι άνθρωποι δεν χρειάζεται να ξεκινήσουν μια συζήτηση «από το μηδέν». Υπάρχει ήδη ένα κοινό αντικείμενο ενδιαφέροντος: τα φυτά.

Μπορούμε να ανταλλάξουμε σπόρους, να μοιραστούμε γνώσεις, να βοηθήσουμε ο ένας τον άλλον ή απλώς να βρισκόμαστε στον ίδιο χώρο. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία γιατί η κοινωνική σύνδεση δεν δημιουργείται πάντα μέσα από άμεσες και έντονες συζητήσεις. Μπορεί να δημιουργηθεί και μέσα από μια κοινή δραστηριότητα.

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι σύγχρονες παρεμβάσεις κοινωνικής και θεραπευτικής κηπουρικής αναδεικνύουν όχι μόνο τη σύνδεση ανθρώπου-φύσης αλλά και τη σύνδεση ανθρώπου-ανθρώπου ως πιθανό μέρος του οφέλους.

Πώς μπορεί να αξιοποιηθεί η κηπουρική σε ομάδες, σε σχολεία, σε δομές ψυχικής υγείας ή σε χώρους εργασίας;

Η κηπουρική μπορεί να αξιοποιηθεί ως μια βιωματική δραστηριότητα που συνδυάζει κίνηση, συνεργασία, δημιουργικότητα, υπευθυνότητα και επαφή με τη φύση. Στα σχολεία, για παράδειγμα, ένας κήπος μπορεί να γίνει χώρος όπου τα παιδιά μαθαίνουν όχι μόνο για τα φυτά αλλά και για τη συνεργασία, την υπομονή και τη φροντίδα.

Σε δομές ψυχικής υγείας μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως συμπληρωματική δραστηριότητα μέσα σε ένα ευρύτερο θεραπευτικό πλαίσιο. Η πρόσφατη βιβλιογραφία υποστηρίζει ότι οι οργανωμένες παρεμβάσεις κηπουρικής μπορούν να υποστηρίξουν πολλαπλές διαστάσεις της ευεξίας, ιδιαίτερα όταν υπάρχει κατάλληλη καθοδήγηση και κοινωνικό πλαίσιο.

Στους χώρους εργασίας, ακόμη και η φροντίδα λίγων φυτών μπορεί να δημιουργήσει μικρές παύσεις από τη συνεχή γνωστική εργασία. Το σημαντικό είναι να μην κάνουμε την κηπουρική άλλη μία «υποχρέωση ευεξίας». Αν πούμε στον εργαζόμενο «τώρα πρέπει να φροντίζεις φυτά για να μειώσεις το στρες σου», μπορεί να δημιουργήσουμε ακριβώς το αντίθετο αποτέλεσμα.

Υπάρχουν άνθρωποι για τους οποίους η κηπουρική μπορεί να μην είναι βοηθητική ή ακόμη και να δημιουργεί επιπλέον πίεση;

Ναι, φυσικά! Δεν υπάρχει μία δραστηριότητα που να λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο για όλους. Για έναν άνθρωπο η κηπουρική μπορεί να είναι χαλαρωτική, ενώ για κάποιον άλλο μπορεί να γίνει μία ακόμη υποχρέωση. Ένας άνθρωπος που έχει έντονη τελειοθηρία, για παράδειγμα, μπορεί να βιώσει άγχος αν το φυτό του δεν αναπτύσσεται όπως θα ήθελε.

Μπορεί επίσης να υπάρχουν σωματικοί περιορισμοί, αλλεργίες, φόβος για έντομα ή άλλες δυσκολίες που κάνουν τη δραστηριότητα λιγότερο ευχάριστη. Επομένως, δεν θα έλεγα απλώς «η κηπουρική κάνει καλό». Θα έλεγα: έχει σημασία πώς βιώνει ο συγκεκριμένος άνθρωπος την κηπουρική.

Αυτό είναι πολύ σημαντικό και από θεραπευτική άποψη. Μια δραστηριότητα έχει μεγαλύτερη πιθανότητα να βοηθήσει όταν υπάρχει επιλογή, αίσθηση ελέγχου, ασφάλεια και απουσία αξιολόγησης.

Κηπουρική & Self- care: Τελικά, όταν φροντίζουμε έναν κήπο, φροντίζουμε μόνο τα φυτά ή φροντίζουμε και ένα κομμάτι του εαυτού μας;

Όταν φροντίζουμε ένα φυτό, μπορεί ταυτόχρονα να φροντίζουμε τη σχέση μας με τον χρόνο, την υπομονή, τη δημιουργικότητα, το σώμα μας και την ανάγκη μας για σύνδεση. Ο κήπος μάς θυμίζει κάτι που ο σύγχρονος τρόπος ζωής συχνά μας κάνει να ξεχνάμε: ότι η ανάπτυξη δεν είναι πάντα γρήγορη, γραμμική ή προβλέψιμη.

Υπάρχουν περίοδοι ανθοφορίας και περίοδοι αδράνειας. Υπάρχουν φυτά που χρειάζονται περισσότερο χρόνο. Υπάρχουν πράγματα που μπορούμε να φροντίσουμε και πράγματα που δεν μπορούμε να ελέγξουμε. Ίσως, λοιπόν, η κηπουρική να μας προσφέρει μια πολύ όμορφη μεταφορά και για την ψυχική μας ζωή.

Δε χρειάζεται να είμαστε συνεχώς «ανθισμένοι» για να αξίζουμε φροντίδα! Όπως ένα φυτό χρειάζεται φως, νερό, χώρο και χρόνο, έτσι και ο άνθρωπος χρειάζεται συνθήκες μέσα στις οποίες μπορεί να αναπτυχθεί. Και ίσως γι' αυτό, όταν φροντίζουμε έναν κήπο, να μη φροντίζουμε τελικά μόνο τα φυτά.

Φροντίζουμε κι ένα μικρό κομμάτι του εαυτού μας.

Επομένως, η κηπουρική είναι μια έντονα πολυαισθητηριακή εμπειρία. Και αυτό είναι σημαντικό. Δεν παρατηρούμε απλώς τη φύση. Τη βιώνουμε με το σώμα μας. Αγγίζουμε το χώμα, μυρίζουμε ένα φύλλο ή ένα λουλούδι, ακούμε τον αέρα, το νερό ή τα πουλιά και παρατηρούμε συνεχώς μικρές αλλαγές. Αυτή η μεταφορά της προσοχής από το «κεφάλι» στο σώμα και στις αισθήσεις μπορεί να είναι ιδιαίτερα βοηθητική σε μια εποχή όπου μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς μας είναι γνωστικό και ψηφιακό.

«Και εδώ θα ήθελα να αναφέρω και την έννοια της βιοφιλίας, που ανέπτυξε ο βιολόγος Edward O. Wilson. Ο Wilson υποστήριξε ότι ο άνθρωπος έχει μια βαθιά, εγγενή τάση σύνδεσης με τη ζωή και τους ζωντανούς οργανισμούς. Η «υπόθεση της βιοφιλίας» δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι η κηπουρική είναι θεραπευτική, προσφέρει όμως ένα ενδιαφέρον θεωρητικό πλαίσιο για να κατανοήσουμε γιατί η επαφή με τα φυτά και τη φύση μπορεί να έχει τόσο έντονη συναισθηματική σημασία για εμάς. Θα απέφευγα, πάντως, απλουστευτικούς ισχυρισμούς όπως ότι «τα μικρόβια του χώματος θεραπεύουν την κατάθλιψη». Η επιστήμη δεν δικαιολογεί τέτοιες απόλυτες διατυπώσεις».

Μαρία Τσιμπινού

Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια

Θεραπεύτρια Ομάδων-Ζεύγους & Οικογένειας

Αγ. Νικολάου 29, Γλυφάδα

Τηλ: 6972620984

https://mariatsimpinou.gr/